Tajny agent

Urodził się 13 października 1814 r. we wsi Zadubie (obecnie Zadębie, część Bychawy w województwie lubelskim). Ojcem był Stanisław Sobieszczański, ogrodnik hrabiego Karola Scypiona, dziedzica dóbr Bychawy, matką - Ewa Kornaszewska. W następnych latach rodzina Sobieszczańskich znacznie się powiększyła, gdy bowiem w 1821 r. Stanisław przeniósł się z Bychawy do Horochowa na Wołyniu, gdzie podjął pracę jako ogrodnik w majątku należącym do Jana Tarnowskiego, Franciszek miał już sześcioro rodzeństwa.

W Horochowie Franciszek uczęszczał do szkoły parafialnej, potem rodzice posłali go na naukę ogrodnictwa do Krzemieńca. Podczas powstania listopadowego przekradł się z kolegami przez granicę do Sandomierza i zaciągnął do oddziału generała Samuela Różyckiego. Po upadku powstania powrócił nielegalnie do Galicji i pracował jako ogrodnik w Dzikowie, którego właściciel, Jan Tarnowski, pozwolił mu na wspólną naukę z własnym synem. Sobieszczański opanował wówczas biegle język francuski i niemiecki, słabiej angielski i włoski. Pracował także przy porządkowaniu dzikowskiej biblioteki, w celu uzupełniania jej zbiorów jeździł po Galicji i do Wiednia. W latach 1834-37 przebywał w Krakowie, gdzie odbył praktykę drukarską u Antoniego Z. Helcla, któremu pomagał w redagowaniu „Kwartalnika Naukowego”.

W 1838 udał się pieszo na wędrówkę przez Niemcy (w Lipsku pracował w zakładzie F. Brockhausa), Belgię, Anglię i Francję. Na dłużej zatrzymał się w Paryżu, gdzie zatrudnił się w zakładzie Bourgogne et Martinet, wydającym m.in. polskie publikacje emigracyjne. Poznawał muzea i biblioteki, słuchał wykładów publicznych Adama Mickiewicza, historyka Julesa Micheleta w Coll?ge de France i archeologa D?sir?-Raoula Rochette.a w Acad?mie des Beaux-Arts. Pieszo powrócił do Krakowa w 1838 r.

Podczas starań o paszport (Sobieszczański nosił się z zamiarem wyjazdu do Drezna jako guwerner Tadeusza Tarnowskiego) udowodniono mu udział w powstaniu i jako poddanego Królestwa Polskiego wydano władzom rosyjskim. Oskarżonego o udział w powstaniu i ucieczkę za granicę więziono w Cytadeli Warszawskiej. Podczas przesłuchań Sobieszczański złożył relacje m.in. o polskiej emigracji we Francji i za obietnicę ułaskawienia zgodził się zostać tajnym agentem rządu rosyjskiego na Zachodzie pod nazwiskiem Jan M?ller. Jego zadaniem było penetrowanie środowisk uchodźczych i ustalenie dróg przemycania druków emigracyjnych do kraju. W 1840 r. wyjechał do Brukseli, gdzie zaprzyjaźnił się z Joachimem Lelewelem. Po powrocie do Warszawy w 1842 r. opracował dla władz rosyjskich raport o polskiej emigracji, opisał przywiezione przez siebie dokumenty, po czym poprosił o urlop z powodu „psychicznego wyczerpania”.

Uczył w szkole w Lesznie oraz w domach prywatnych. W latach 1846-47 wydawał popularne pismo dla ludu „Kmiotek”, potem pracował w Bibliotece Okręgu Naukowego Warszawskiego (obecnie Uniwersyteckiej) oraz w Komitecie Cenzury w Warszawie. W okresie 1861-63 był redaktorem .Dziennika Powszechnego”, popierającego politykę Aleksandra Wielopolskiego.

Zwolniony w 1863 ze służby rządowej, poświęcił się działalności naukowej. Jeszcze w 1843 ukazała się na łamach „Dziennika Krajowego” jego pierwsza praca naukowa z historii sztuki Rzut oka na historię malarstwa w Polsce. Dwa lata później opublikował Badania archeologiczne o stanie sztuk i przemyśle Słowian przed chrześcijaństwem, najcenniejszą pozycję w polskim piśmiennictwie archeologicznym okresu międzypowstaniowego. W 1847 wydał dwutomowe opracowanie Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce..., które uważa się za pierwszy zarys historii sztuki polskiej. Opublikował także wiele cennych prac z historii Warszawy, niektóre z nich zostały wznowione w XX w. W 1857 ukazał się jego Przewodnik po Warszawie. Odnalazł i wydał rękopis Joachima Bielskiego Dalszy ciąg kroniki polskiej, zawierającej dzieje od 1587 do 1598 (Warszawa 1852). W latach 1857-62 redagował „Kalendarz wydawany przez Obserwatorium Astronomiczne Warszawskie”. Był autorem ponad 3 tys. haseł w Encyklopedii Powszechnej Samuela Orgelbranda (kierował działami: geografia, archeologia, bibliografia pisarzy polskich) oraz redaktorem naczelnym wydawanej przez Józefa Ungra Encyklopedii ogólnej wiedzy ludzkiej. Współpracował z wieloma czasopismami. W 1859 był jednym z założycieli „Tygodnika Ilustrowanego”; tu ogłosił ok. 350 artykułów z zakresu archeologii, historii sztuki, biografistyki i dziejów miast polskich.

W 1854 został członkiem rzeczywistym Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, brał udział w pracach Cesarskiego Moskiewskiego Towarzystwa Rosyjskiego Starożytności i Historii.

Zmarł 3 czerwca 1878 r. w Warszawie, pochowany został na Powązkach.